Co roku w okolicach 16 października obchodzimy Dzień (albo Dni) Papieskie, co łączy się z kilkoma sprawami. W ogóle decyzją Sejmu 16 października jest oficjalnie Dniem Papieża Jana Pawła II, co raczej z niczym szczególnym samo w sobie się nie łączy. Natomiast niedziela poprzedzająca (albo wypadająca w dniu) 16 października od 2021 roku jest w Kościele Dniem Papieskim. I wtedy się dzieje.
16 października 1978 roku Karol Wojtyła został wybrany na papieża i przyjął imię Jan Paweł II. Dzień Papieski obchodzono już przed jego śmiercią, bo umarł w 2005 roku. Początkowo obchody były raczej skromne, w kościołach odczytywano jakiś okolicznościowy list biskupów, przed kościołami zbierano pieniądze na "Dzieło Nowego Tysiąclecia" - to taka fundacja pomagająca ubogiej zdolnej młodzieży - i tyle. Te dwie tradycje zresztą trwają do dziś. Natomiast po śmierci, beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II Dni Papieskie zaczęły się rozkręcać.
Cała zabawa zaczyna się zwykle z tydzień przed 16 października, a kończy z tydzień po. Oprócz wspomnianych obchodów w kościołach, w obchodzenie Dni Papieskich włączają się szkoły, przedszkola, organizacje sportowe, rady miejskie i kto tylko może. Każdego roku Dzień Papieski ma jakieś swoje hasło i teoretycznie wszystkie obchody to tego hasła nawiązują. W szkołach odbywają się konkursy na ten temat, w miastach spotkania i sympozja, na ulicach wyścigi rowerowe i inne, na placach rodzinne festyny. Rozdawane są przeróżne nagrody, zwykle typu kawałek papieskiej kremówki, takiego ciastka z kremem, które kiedyś papież rozsławił, wspominając, że po maturze pasjami takie ciacha jadał. :P
W ostatnich latach rozmach związany z Dniami papieskimi wyraźnie słabnie i w wielu miejscach zaczyna się ograniczać do listu biskupów, zbiórki pieniędzy i rowerowego wyścigu "po kremówki", już nawet bez "papieskich" kremówek w nazwie imprezy.
Legenda o Matce Bożej Śnieżnej pochodzi z XIII wieku i ma związek z bazyliką Matki Bożej Większej w Rzymie. Legenda mówi, że jakoś w latach trzysetnych pewien bogaty a bezpotomny rzymianin postanowił przekazać swój majątek na wybudowanie kościoła ku czci Matki Bożej, a miejsce na ten kościół - jak objawiono mu we śnie - miał wskazać specjalny znak. Znak polegał na tym, że 5 sierpnia 352 roku jedno ze wzgórz mimo upału pokrył śnieg. No i tam wybudowano kościół, przebudowywany i rozbudowywany potem aż do etapu współczesnej bazyliki.
Bazylika Matki Bożej Większej jest jednym z ulubionych miejsc modlitwy papieża Franciszka, więc w ostatnich latach stała się sławna. Znajduje się w niej (także ulubiony papieża Franciszka) obraz/ikona Matki Bożej Ocalenia Ludu Rzymskiego (Salus Populi Romani). Ten właśnie obraz papież kazał wynieść na Plac Świętego Piotra, kiedy modlił się o ustanie pandemii koronawirusa.
Obraz, zwany też - od legendy bazyliki - obrazem Matki Bożej Śnieżnej, jest dużo młodszy niż pierwszy zbudowany tam kościół, być może bardziej współczesny legendzie. Historycy twierdzą, że krzyżowcy mogli go przywieźć z Konstantynopola, a ilość legend o nadprzyrodzonych sposobach dotarcia ikony do Rzymu poraża. :) Obraz noszono - podobno skutecznie - w procesjach podczas przeróżnych klęsk i zaraz, modliło się przed nim wielu ważnych i świętych ludzi, i nieraz zdarzało się komuś jakiś cud wyprosić.
Wspomnienie dowolne Matki Bożej Śnieżnej przypada 5 sierpnia.
czyli chyba najpopularniejsi święci Kościoła, obchodzą uroczystość liturgiczną 29 czerwca. Uważani są za dwa filary Kościoła.
Piotr był jednym z apostołów i jest uznawany za najważniejszego apostoła, reprezentującego władzę w Kościele (pierwszy papież) - stąd symbol kluczy Piotra, kluczy Królestwa Niebieskiego, którego otwieranie lub zamykanie wiąże się z władzą Kościoła odpuszczania lub nieodpuszczania grzechów.
Piotr, a właściwie Szymon, był rybakiem. Towarzyszył Jezusowi we wszystkich (poza ukrzyżowaniem) najważniejszych momentach życia. On wypowiadał się w imieniu pozostałych apostołów, on usłyszał, że jest skałą (Petros), na której Chrystus wybuduje Kościół. On po Zesłaniu Ducha Świętego jako pierwszy przemawiał publicznie, głosząc zmartwychwstanie Jezusa. Za głoszenie ewangelii siedział w więzieniu, a potem został zabity - ukrzyżowany, jak mówi tradycja, głową w dół, bo nie zgodził się umierać taką samą śmiercią jak Jezus.
Paweł, początkowo Szaweł, był gorliwym faryzeuszem (taki odłam judaizmu) i wsławił się najpierw prześladowaniem chrześcijan, których (w tym świętego Szczepana) zabijał gdzie i jak się dało, przekonany, że zwalcza niebezpieczną sektę. Nawrócony pod Damaszkiem, poświęcił się pracy misyjnej wśród pogan (nie żydów), wiele podróżował, głosząc ewangelię, i był za to bity, więziony, raz nawet próbowali go ukamienować. Paweł w końcu też został zamordowany - ścięto go mieczem. Nazywają go Apostołem Narodów.
Święci Piotr i Paweł nie umarli tego samego dnia, najpierw zabito Piotra, potem Pawła. Utarło się jednak łączyć dzień ich śmierci w jedną uroczystość.
Święty Piotr jest autorem dwóch biblijnych listów, święty Paweł popełnił tych listów kilkanaście. W sumie są to dwie postacie chyba najważniejsze w pierwotnym Kościele i to oni zdecydowali w dużej mierze o tym, jaki Kościół jest. Ciekawe, że był etap, kiedy mocno kłócili się między sobą. Pogodził ich pierwszy sobór Kościoła, zwany soborem jerozolimskim, gdzie generalnie przeszła wersja Pawła. I chyba się pogodzili, skoro teraz obchodzą jedno święto. :) Jeśli uroczystość świętych Piotra i Pawła wypada w piątek, nie ma piątkowego postu.
A z ciekawych zwyczajów ludowych - w dzień Piotra i Pawła obowiązywał zakaz chodzenia do lasu, "bo ugryzie żmija".
W niedzielę wielkanocną papież odprawia uroczystą mszę na Placu św. Piotra w Rzymie i oglądanie tej mszy w telewizji do niedawna stanowiło część wielkanocnej tradycji - oglądano papieską mszę choćby po to, żeby pooglądać przepiękne kwiaty, którymi udekorowany jest cały Plac.
Po skończonej mszy papież z okna składa życzenia świąteczne (św. Jan Paweł II robił to w kilkudziesięciu językach, i to też był powód, żeby transmisję obejrzeć:) i udziela błogosławieństwa "Miastu (=Rzymowi) i światu".
Z przyjęciem tego błogosławieństwa przez transmisję telewizyjną lub radiową łączy się możliwość uzyskania odpustu pod zwykłymi warunkami.
Wielki Piątek to dzień śmierci Jezusa na krzyżu. Tego dnia katolików obowiązuje post, jak kiedyś się mówiło, ilościowy i jakościowy. Czyli nie jemy mięsa i jemy najwyżej trzy razy w ciągu dnia, w tym raz do syta. Post ilościowy dotyczy oczywiście tylko zdrowych i dorosłych.
W wielu kościołach Wielki Piątek zaczyna się u nas odśpiewaniem ciemnej jutrzni - patrz wpis niżej. Są kościoły, gdzie o 15.00, w godzinie śmierci Jezusa, jest odprawiana droga krzyżowa. Czasem droga krzyżowa jest bezpośrednio przed wieczornym nabożeństwem. Bo zasadnicze nabożeństwo wielkopiątkowe odprawiane jest wieczorem, u nas o 18.00 - i jest to liturgia Męki Pańskiej.
Zaczyna się w ciszy wejściem księdza i ministrantów przed ołtarz. Wtedy ksiądz leży krzyżem na podłodze (no na dywaniku:), a wszyscy ludzie klękają.
Potem są czytania o męce Jezusa, w tym odczytanie Męki Pańskiej, ale innej wersji niż w Niedzielę Palmową (z ewangelii św. Jana).
Kiedyś w Wielki Piątek Mękę Pańską odśpiewywało trzech księży - tak, odśpiewywało, w odróżnieniu od wersji z Niedzieli Palmowej, kiedy to odczytywał ją jeden ksiądz i dwóch lektorów-chłopaków.
Potem odśpiewywana jest modlitwa powszechna z dziesięcioma wezwaniami według bardzo starej tradycji. Kiedyś śpiewało ją dwóch: kantor zapowiadał intencję, ksiądz odśpiewywał modlitwę. Teraz coraz częściej nie ma tego podziału.
Potem jest uroczyste odsłonięcie krzyża (który był zasłonięty od kilku tygodni) - ministranci wnoszą krzyż, a ksiądz odwiązuje po kolei trzy tasiemki przymocowujące okrycie, i pokazuje krzyż, śpiewając: "Oto drzewo krzyża, na którym zawisło zbawienie świata". Wszyscy wtedy klękają i odśpiewują: "Pójdźmy z pokłonem".
Potem jest adoracja krzyża (zwykle trwająca około godziny), kiedy wszyscy po kolei podchodzą i całują krzyż. W zaleceniach jest, że krzyż ma być jeden, ale zwykle jest kilka krzyży w kilku miejscach kościoła. Dawniej też bywało różnie. Jeśli krzyż był rzeczywiście jeden, liturgia ciągnęła się w nieskończoność, a ludzie mało się nie pozadeptywali, próbując się do niego dopchać.
Za pocałowanie krzyża podczas wielkopiątkowej liturgii można pod zwykłymi warunkami uzyskać odpust.
Na koniec liturgii jest rozdzielana Komunia. Na ten obrzęd zaścielało się chwilowo ołtarz obrusem, po liturgii obrus był znowu zwijany. Wielki Piątek jest (a przynajmniej kiedyś był) jedynym dniem, kiedy tylko ksiądz przewodniczący liturgii sam bierze sobie Komunię, inni księża dostają ją jak każdy normalny człowiek :) - od głównego księdza.
Na koniec wielkopiątkowej liturgii procesja księża plus ministranci przechodzą do Grobu Pańskiego, główny ksiądz niesie monstrancję przykrytą welonem- kawałkiem tiulu, pozostali księża niosą naczynia z Najświętszym Sakramentem.
W większych kościołach grób Pański urządza się w którymś z licznych bocznych ołtarzy, w mniejszych często jest w tym samym miejscu co ciemnica, po drobnej zmianie dekoracji. Czasem bywa ustawiany pod ołtarzem głównym. Czasem bywa w miejscu, gdzie cały rok jest normalne tabernakulum. Grób Pański składa się z tabernakulum, miejsca na wystawienie monstrancji i imitacji groty, w której wśród kwiatów leży figurka zmarłego Jezusa.
Podczas przenoszenia Najświętszego Sakramentu do grobu Pańskiego śpiewa się tradycyjnie tę pieśń:
A potem jest czuwanie adoracyjne, obecnie przez całą noc do rana Wielkiej Soboty, z udziałem różnych grup, z prowadzonymi modlitwami i programami artystycznymi, z modlitwą w ciszy. Zwykle wyznaczane są dyżury, kto kiedy i do której godziny. Zwykle dyżuruje też ksiądz w konfesjonale.
Kiedyś czuwanie w Wielki Piątek było tylko do północy, a całonocne było w kolejną noc, z Soboty na Niedzielę. Teraz noc z Soboty na Niedzielę jest już "po zmartwychwstaniu" i większość ludzi (nie licząc neokatechumenatu :) idzie spać. :P
W wielkopiątkowy wieczór telewizja transmituje drogę krzyżową z papieżem. Za pobożny udział (czyli modlitwę przy transmisji) można pod zwykłymi warunkami uzyskać odpust.
zwana Rzymianką, kolejna dziewica i męczennica wymieniana w Kanonie rzymskim i opiewana w pismach Ojców Kościoła jako wzór chrześcijańskich dziewic, podobno poniosła śmierć męczeńską około 300 roku. Święty Ambroży pisze, że miała wtedy 12 lat.
Z opowieści o świętej Agnieszce wiemy, że nie zgodziła się na złożenie ofiary bogom pogańskim i za to poniosła śmierć. Miała również odrzucać konsekwentnie propozycje małżeńskie ze względu na złożony ślub czystości. Legendy opowiadają o wyszukanych torturach, które przeszła, istnieje soczysta opowieść o zamknięciu jej w domu publicznym, gdzie wszyscy kandydaci na jej klientów padali trupem. Pisano też, że przed samą śmiercią, kiedy już umierała na tym stadionie Domicjana, zawijała się w płaszcz (w innej wersji we własne włosy), żeby se jej nie pooglądali.
Imię Agnieszka (Agnes) i łacińskie Agnus-Baranek nie mogą się nie skojarzyć. Stąd zresztą, od imienia Agnieszki i łacińskiego agnusa, powstało polskie "jagnię" i gwarowa wersja imienia Agnieszki: Jagna.
Do dzisiaj w Bazylice świętej Agnieszki w Rzymie co roku 21 stycznia, w dniu wspomnienia świętej, poświęca się dwa białe baranki, wyhodowane przez trapistów. Baranki są przybrane kwiatami, jeden na biało, drugi na czerwono, jako symbol dziewictwa i męczeństwa Agnieszki, mają na głowach wianki, leżą w koszykach, i są tak szczelnie przykryte, że z baranka widać najwyżej łepek. :)
Z wełny tych baranków zakonnice robią potem paliusze dla metropolitów (z grubsza: arcybiskupów). Paliusz to wełniany pas zszyty w koło, noszony na ramionach, a z przodu i z tyłu jest jeszcze zwisający koniec. Na pasie jest wyszyte sześć czarnych krzyżyków. Metropolici noszą to na wierzchu na ornacie.
Paliusz zakłada osobiście papież, powierzając funkcję metropolity, i paliusz jest symbolem łączności takiego metropolity z Watykanem. BTW bywało, że papieże nosi inne paliusze (zaczął to Benedykt XVI, przed nim papieże mieli takie same paliusze jak arcybiskupi), z pięcioma czerwonymi krzyżykami, paliusz o trochę innym kroju, jak widać na załączonym niżej.
Wydaje się, że papież Franciszek wraca ostatnio do zwykłego, arcybiskupiego paliusza z czarnymi krzyżykami.
A święta Agnieszka jest malowana z barankiem, z lilią, z płonąca lampą, czasem z palmą męczeństwa lub z dwiema koronami - dziewictwa i męczeństwa. Wspomnienie obowiązkowe świętej Agnieszki Kościół obchodzi 21 stycznia.
I jeszcze jedno. Polskie przysłowie mówi, że "święta Agnieszka wypuszcza skowronka z mieszka", ale to _nie_ta_ święta Agnieszka, tylko druga - święta Agnieszka Praska, o której potem.
czyli papieskie uroczyste błogosławieństwo "miastu (Rzymowi) i światu", łączy się z uzyskaniem odpustu zupełnego pod zwykłymi warunkami (stan Łaski, czyli w miarę niedawna spowiedź, komunia w dniu odpustu, modlitwa w intencjach papieskich w dniu odpustu, wola odrzucenia (=brak przywiązania do) wszystkiego, co jest grzechem. Aby uzyskać odpust, można na miejscu błogosławieństwa być albo z należytą modlitewną uwagą oglądać program w telewizji lub słuchać przez radio. (Ciekawe, że nie włączono jeszcze transmisji internetowych?)
W dzisiejszych czasach papieże udzielają tego błogosławieństwa zwykle w Boże Narodzenie i na Wielkanoc. Dzieje się to zwykle po zakończeniu świątecznej mszy na Watykanie i po modlitwie Anioł Pański (lub Regina Caeli leatere). Błogosławieństwo często łączy się z papieskim przemówieniem i życzeniami świątecznymi. Jan Paweł II, ten święty, potrafił składać życzenia świąteczne w ponad stu językach i za punkt honoru stawiał sobie, aby przy następnym błogosławieństwie dodać jeszcze choć jeden nowy język.
No ale to już tylko otoczka jest.
Pamiętam, że u mnie w domu oglądanie papieskiego błogosławieństwa (wtedy w wykonaniu JP2) stanowiło integralną część Bożonarodzeniowego obiadu (lub Wielkanocnego śniadania :) - i jakoś wpadało to błogosławieństwo między sałatkę, szyneczkę i komentarz o watykańskiej choince (lub wiosennych hiacyntach). I nie, takie oglądanie z odpustem się nie łączy raczej.